Ilyo amalwele yashilapwisha amalwele mupepi na mabilioni yatatu nelyo ukucilapo, ici cimuti calyafwile ukukuula America uwakwata amafakitare. Pa kuti tubweshe ubukata bwabo ubwaonaika, kuti twakabila ukukumbatila no kulungika ifibumbwa.
Inshita imo mu mwaka wa 1989, Herbert Darling apokelele foni: Umulondo umo amwebele ukuti alisangene no muti uutali uwa chestnut uwaku America pa ncende yakwa Darling mu cishima ca Zor mu cishima ca New York ku masamba ya New York. Darling alishibe ukuti kale imiti ya cishilano yali imo iya miti yacindama sana mu cifulo. Na kabili alishibe ukuti umuti wa nkumbabulili uwaipa wali mupepi no kupwisha umusango wa nama pa myaka ukucila pali umwanda umo na hafu. Ilyo aumfwile lipoti wa mucemi pa lwa kumona umushishi uwa mweo, umukonko wa cimuti wali amafuti yabili mu butali kabili wafikile pa cikuulwa ca mafulemu yasano, alitwike. Darling atile: “Nshashininkisha nga ca kuti nasumina ukuti alishiba ifyo caba.”
Ilyo Darling asangile umuti, cali kwati alelolesha pa cimpashanya ca nkama. Yatile: “Cali icalungama nga nshi kabili icapwililika ukupanga ica kumwenako-cali icakulisha.” Lelo Darling na kabili amwene ukuti umuti wali no kufwa. Ukutula fye pa kutendeka kwa myaka ya ba 1900, calipooselwe ku cikuko cimo cine, ica kuti cimonwa ukuti calengele abantu amabilioni yatatu nelyo ukucilapo ukufwa ku malwele ya musango yo. Ubu e bulwele bwa kubalilapo ubwafuma ku bantu ubwaonaula sana imiti mu lyashi lya kale ilya muno nshiku. Darling atontonkenye, nga ca kuti te kuti apususe ulya muti, kuti apususha fye imbuto sha uko. Kuli fye ubwafya bumo: umuti taulecita nangu cimo pantu tapali imiti imbi iya mishishi mupepi iyo ingaupoosa umulopa.
Darling ni injiniya uubomfya inshila sha ba injiniya ku kupwisha amafya. Mu June wakonkelepo, ilyo amaluba ya mutundu wa muntu ayafitulukila yasalanganine pa cipuna ca muti ica fimuti, Darling aisushishe amabumba ya mfuti ne fumo lya mfuti, ilyafumine ku maluba ya mwaume aya muti umbi uwa chestnut uo asambilile, kabili abutukile ku kapinda ka ku kuso. Calikumine insa imo ne nshita. Yapooseleko umuti ukufuma muli helikopita iyo balesonkela. (Alikwata kampani ya kukuula iyatunguluka iyo ingashita ifya kucilapo.) Uku kwesha kwafilwa. Umwaka wakonkelepo, Darling aesha na kabili. Pali ino nshita, wene no mwana wakwe umwaume bakokele icifulo ca kusendamapo ku fimuti fya pa muulu wa lupili no kukuula icifulo ca kusendamapo ica mamita 80 mu milungu ukucila pali ibili. Umutemwikwa wandi akwelele pa mutenge no kufimba amaluwa ne maluba ayapala ne cipupu pa muti umbi uwa chestnut.
Mu kupona uko, imisambo ya muti wa kwa Darling yalepanga amabuula ayafimbwa ne myunga ya fimuti. Iyi myunga yali iyafina nga nshi kabili iyakosa ica kuti kuti yalufyanya ukuti ni cacti. Ukuseepa te kwakulisha, kuli amabuula mupepi na 100, lelo Darling alibikileko fimo no kufimba isubilo. Iyena na cibusa wakwe kabili balilanshenye na Charles Maynard na William Powell, babili abasambilila pa fya miti pa sukulu lya pa muulu ilya New York ilya sayansi ya mu ncende ne fimuti mu Syracuse (Chuck na Bill balifwile). Mupepi na nomba line batendeke umulimo wa kufwailisha pa fya miti ikola uwa ndalama ishinono kulya. Darling abapeele amabuula ya nseke kabili aipwishe ba sayansi nga kuti bayabomfya ku kuyabwesesha. Darling atile: “Ici cilemoneka kwati cintu cikalamba.” “Icalo conse ica ku kabanga ka United States.” Lelo, pa numa ya myaka iinono, umuti wakwe umwine walifwile.
Ukufuma apo abena Bulaya batendeke ukwikala mu Kabanga ka America, ilyashi lya pa fishiba fya mu citungu lyali lyaonaika nga nshi. Nangu cibe fyo, ukupanda amano kwa kwa Darling nomba kwamonwa na bambi ukuba cimo ica nshita sha kulaya isha kutendeka ukubwekeshapo ilyashi – ku kutendeka kwa uno mwaka, icilonganino ca Templeton ica calo conse ica cikuuku cabikile Maynard na Powell. Cali cipe cimo icakulisha icapeelwe ku yunivesiti. Ukufwailisha kwa basambilila ifya mibele ya bantu kulapatikisha abasambilila ifya mu ncende ukumona ifintu mu nshila iipya kabili inshita shimo iyabipa, ukuti ukuwamya icalo ca cifyalilwa tacilolele mu kuti ukubwelela ku Muunda wa Edeni uushaonaika. Lelo, kuti capilibula ukusumina umulimo twasumina: injiniya wa fyonse ukubikapo na ifibumbwa.
Amabuula ya chestnut yalitali kabili yali na meno, kabili yalemoneka nga ifipe fibili ifinono ifya katapa-katapa ifyasuntinkanishiwa ku numa ku numa ku mushipa wa pa kati uwa ibuula. Pa mpela imo, amabuula yabili yalisuntinkanishiwa ku cimuti. Pa mpela imbi, balapanga umupeto uwakosa, uo ilingi line ulekosa ku lubali. Uku kumona ukwabula ukucetekela kwaputula mu fishiba fya mushili ifya mu mpanga, kabili ukutontonkanya kwa kupapusha ukwa baleendauka kwalengele abantu ukubika amano, ukubabuusha pa lwendo lwabo ulwa kupita mu mpanga iyo kale yali ne miti iingi iya maka.
Ukupitila fye mu fyalembwa no kwibukisha kuti twaumfwikisha bwino bwino ifi fimiti. Lucille Griffin, umukalamba wa cilonganino ca ku America ica kupanga amabuula, inshita imo alembele ukuti kulya mukamona amabuula ayasuma nga nshi ica kuti mu nshita ya cipuupu, amaluwa aya busaka, aya mulongo pa muti “nga Amabimbi ya bufuba yalepuupuutuka pa nshi ya lupili,” ukutwala ku fibukisho fya kwa tatakulu. Mu nshita ya cipuupu, umuti ukapuuka na kabili, pali ino nshita ne fibumba fya nsonsela ififimba ubusuma. Thoreau uwacincila alembele muli “Walden” ukuti: “Ilyo amabuula yafiita, nalebika ulubali lwa cipe mu nshita ya cipuupu.” “Mu nshita ilya, cali ica kusekesha nga nshi ukupita mu mpanga ya mishipa iyabula impela mu Lincoln pali ilya nshita.”
Amakasti yashintililwapo nga nshi. Ukupusanako ne miti ya oak iyo ipoosa fye amabuula mu myaka iinono, imiti ya chestnut ilapanga ifya kulya ifingi ifya nseke cila mfula. Amakasti na yo yaliyanguka ukugaya: kuti mwayafuuta no kulya ayabipa. (Esheni ukubomfya ama-acorn ayakwata ama-tannin ayengi-nelyo mwicita.) Umuntu onse alya ama-acorn: insekete, insekete, imbwa, icinyuni, umuntu. Abalimi baleleka inkumba shabo no kusanga amafuta mu mpanga. Mu nshita ya Krisimasi, amashitima ayaiswilemo amabuula yalefuma ku mpili ukuya ku musumba. Ee, mu cine cine baliocelwe ku mulilo wa nkondo. William L. Bray, umukalamba wa kubalilapo uwa sukulu umo Maynard na Powell babombele pa numa, atile: “Batila mu fifulo fimo, abalimi balakwata indalama ishingi ukufuma ku kushita ifipe fya nseke ukucila ifipe fimbi fyonse ifya bulimi.” Yalembwa mu 1915. Ni muti wa bantu, uwafulilako uwa uko umena mu mpanga.
Na kabili ilapeela ifya kulya ifingi ukucila fye pa fya kulya. Imiti ya chestnut kuti yafika ku mamita 120, kabili amamita 50 aya kubalilapo tayasakamikwa ku misampi nelyo ku fipimo. Ici e ciloto ca bashimapepo ba miti. Nangu ca kuti te muti uwawama sana kabili uwakosa, ulakula bwangu nga nshi, maka maka nga wabweluluka pa numa ya kucemena kabili taubola. Ilyo ukukosa kwa fipimo fya nshila sha nshitima ne mipeto ya mafoni kwacilile ubusuma, Chestnut alyafwile ukukuula America iyakwata amafakitare. Inkumi sha fikuulwa fya ng’ombe, ifikuulwa fya ng’ombe ne filonganino fyapangwa ku fimuti fya nseke fyacili fyaiminina; kalemba umo mu 1915 apingwilepo ukuti uyu wali musango wa miti uwaputulwe sana mu United States.
Mu fifulo ifingi ifya ku kabanga-imiti yatendeka ukufuma ku Mississippi ukufika ku Maine, kabili ukufuma ku lulamba lwa Atlantic ukufika ku Mumana wa Mississippi-imiti ya cimuti na yo ni imo pali iyo. Lelo mu fishi fya ku Appalachi, cali cimuti cikalamba. Amabilioni ya fimuti fya nseke e fyaikala pali ifi fipili.
Calinga ukuti umuti wa Fusarium walimoneke pa muku wa kubalilapo mu New York, uuli e mwinshi ku bena America abengi. Mu 1904, ubulwele bwa kupapa bwasangilwe pa cipapa ca muti wa cimuti icali mupepi no konaika mu cifulo ca fibumbwa fya mu Bronx. Abafwailisha mu kwangufyanya basangile ukuti umushishi uwaleta ubulwele bwa bacteria (pa numa uwaitwa Cryphonectria parasitica) wafikile pa miti ya ku Japan iyaletwa ukufuma ku fyalo fimbi mu 1876.
Mu kwangufyanya abantu mu fitungu ifingi balishimike ukuti imiti ilefwa. Mu mwaka wa 1906, William A. Murrill, kasambilisha wa fishishi pa New York Botanical Garden, alilembele ilyashi lya kubalilapo ilya sayanshi pa bulwele ubu. Muriel alangile ukuti ici cipupu cilenga ubulwele bwa fipuupu ifyafiita pa cipapa ca muti wa cimuti, ica kuti mu kupelako cilenga ukuti cibe ica busaka ukushinguluka umukonko. Nga ca kuti ifya kulya na menshi tafyakonkapo ukupita mu mulu no kuya mu fipe fya fimuti ifyaba mwi samba lya fimuti, fyonse ifyaba pa muulu wa cipe ca mfwa fikafwa.
Abantu bamo te kuti baletontonkanyapo-nelyo tabafwaya bambi ukutontonkanyapo-umuti uwaonaika ukufuma mu mpanga. Mu mwaka wa 1911, kampani ka Sober Paragon Chestnut Farm, akabombela ku sukulu lya bana abanono mu Pennsylvania, kasumine ukuti ubu bulwele “bwalicilile fye pa kutiina.” Ukubako kwa nshita itali ukwa bashimikilishi abashakwata imilimo. Iyi famu yalishingulwikwe mu 1913. Imyaka ibili iyapitapo, Pennsylvania yasontele komiti wa bulwele bwa cimuti, iyapeelwe amaka ya kubomfya indalama sha ku America 275,000 (indalama ishingi pali ilya nshita), kabili yabilishe umutande wa maka ya kucita ifya kulwisha ubu bulanda, ukusanshako insambu sha konaula ifimiti fya pa lwabo. Abasambilila pa malwele balapanda amano ukufumya imiti yonse iya chestnut mupepi na bakilomita abanono ukufuma ku ntanshi ya cikuko cikalamba pa kuti pabe ifya kucingililamo umulilo. Lelo cisangwa ukuti ici cipupu kuti cabutuka ku miti iishikwata ubulwele, kabili amabumba ya ciko yakwata ubulwele ku mwela, ku fyuni, ku fipesha amano na ku bantu. Ici cipangano calishile.
Ukufika mu 1940, mupepi fye takwali ifipesha amano ifikulu ifyakwata ubulwele. Pali lelo, umutengo wa mabilioni ya madola walifumiishiwapo. Apo umuti wa fusarium te kuti ube no mweo mu mushili, imishila ya cimuti ilatwalilila ukumena, kabili ukucila pa mamilioni 400 aya mishishi icili mu mpanga. Na lyo line, umulopa wa Fusarium asangile icifulo ca kusungilamo amenshi mu muti wa muolife umo waleikala ukwabula ukuonaula umushili wakwe. Ukufuma kulya, mu kwangufyanya cilasansalikwa ku fimenwa fipya ifya chestnut no kufipoosa pa nshi, ilingi line inshita itali ilyo tafyafika ku cipimo ca maluba.
Abapanga imiti basangile inshila shimbi isha kubomfya: umuolife, umupaini, umuolife, ne mfula. Ukupanga ifya kufwala, incito imbi iyakulisha iyashintilila pa miti ya ma chestnut, yalyalwike ku fya kufwala ifya kupangapanga. Ku balimi abengi abapiina, tapali ica kwalula: tapali umuti umbi uwa cifyalilwa uupeela abalimi ne nama shabo ifya kulya fya buntunse, ifyashintililwapo kabili ifyafulisha ifya kulya ne fya kulya. Ukupopomenwa kwa cishilano kuti kwasoselwa ukuti kwapwisha umusango waishibikwa uwa bulimi bwa ku Appalachian ubwa kuitemenwa, ukupatikisha abantu mu cifulo ukukwata ukusalapo kwaumfwika: ukuya mu cishima ca malasha nelyo ukukuukila ku ncende imbi. Kalemba wa lyashi lya kale Donald Davis alembele mu 2005 ukuti: “Pa mulandu wa mfwa ya fimuti fya nseke, icalo conse califwa, ukufumyapo imibele ya kupusukilamo iyaliko mu Lupili lwa Appalachian ukucila pa myaka imyanda ine.”
Powell akulile ukutali ukufuma ku fyalo fya ku Appalachi na ku fyalo fya ku nse. Bawishi babombele mu Bashilika ba Mu lwelele nokuya ku lupwa lwabo: Indiana, Florida, Germany, naku lulamba lwa kabanga aka Maryland. Nangu cakuti apitile inshita iikalamba mu New York, amashiwi yakwe yasungile ubunte bwa ku Masamba ya Kati no kukansana ukwafiita lelo ukwaishibikwa ukwa ku Masamba. Imibele yakwe iyayanguka ne mibele yakwe iyayanguka iya kufwala filafikilisha cimo na cimbi, ukulanga jeans ne shati lya plaid ilyamoneka ilyabula ukupwa. Icikomo cakwe ica kutemwa ca kuti “wow”.
Powell apanga ukuba dokota wa nama ukufikila ilyo kasambilisha wa fyakupangapanga amulaya isubilo lya bulimi ubupya, ubwa katapa-katapa ubwashintilila pa fimenwa ifyapilibulwa ifyakupangapanga ifingapanga amaka yafiko ayakucingilila utushishi na malwele. “Natontonkenye ukuti, wow, te kuti cibe bwino ukupanga ifimenwa ifingacingililwa ku fibashi, kabili taufwile ukufipoosa umuti wa kwipaya ifibashi?” Powell atile. “Ca cine, icalo conse tacikonka icitontonkanyo cimo cine.”
Ilyo Powell afikile pa sukulu lya pa muulu ilya Utah mu 1983, tasakamene. Lelo, calicitike ukuti aingile mu cifulo ca kufwailishishamo ica kwa kasambilila wa fya mweo, kabili alebomba pa lwa cikuko ica kuti kuti caonaula ubulwele bwa ku nsengo. Ukwesha kwabo ukwa kubomfya iyi virus takwaile bwino: takwasalanganine ukufuma ku muti ukuya ku muti palwakwe, kanshi kwali no kupanga ukulingana ne misango iingi iya fungal. Nangu cibe fyo, Powell alitemenwe sana ilyashi lya muti ukalamba uwawile panshi kabili apeele ubwasuko bwa sayansi ubwa kucitikako kwa filubo fya bulanda ifyapangwa na bantu. Yatile: “Pa mulandu wa kuti ifipe fyesu tafyalebomba bwino ifyaleenda mu calo conse, twaletwala ifya kulya ifitwala amalwele mu kukanaishiba.” "Natontonkenye ukuti: Wow, ici calicindama. Kuli ishuko lya kucibweseshamo."
Powell te wa kubalilapo ukwesha ukufumyapo ukuloba. Pa numa ya kumonekela ukuti amabuula ya ku America yali no kufilwa ukubomba, aba USDA baesha ukulima imiti ya ku China, umufyala wabo uwacilapo ukushipikisha ukubola, pa kuti bomfwike nga ca kuti uyu musango kuti wapyana mu cifulo ca mabuula ya ku America. Lelo, ama chestnut yakula sana ku nse, kabili yaba nga miti ya fimuti ukucila imiti ya fimuti. Yalicefiwe mu mpanga ku miti ya oak na ku fibumbwa fimbi ifikulu ifya ku America. Ukukula kwabo kulacingililwa, nelyo kuti bafwa fye. Aba sayansi na kabili baleesha ukufyala amabuula ya ku United States na ku China pamo, balesubila ukupanga umuti uuli ne mibele isuma iya fyonse fibili. Ukubombesha kwa buteko kwafilwa kabili kwalekelelwe.
Powell alipwishishe ukubomba pa sukulu lya pa muulu ilya New York ilya sayanshi ya ncende ne fishiba, uko akumanya Chuck Maynard, kasambilisha wa fya fimenwa uwalimile imiti mu ncende ya kufwailishishamo. Imyaka fye iinono iyapitapo, ba sayansi bapangiile umubili wa cimenwa uwa kubalilapo uwapilibulwa-ukulundako umusango uupeela ubulwi bwa miti ikola kuli fwaka ku kulanga ifyakupangapanga ukucila ukubomfya ku makwebo. Maynard (Maynard) atendeke ukubomba mu fyakupangapanga ifipya, lintu alefwaya ifyakupangapanga ifibomba ifipaleneko kuli yene. Pali ilya nshita, Darling ali ne mbuto shimo kabili ali no bwafya: ukuwamya amabuula ya ku America.
Mu myaka amakana ya mibele ya cifyalilwa iya kufyala ifimenwa, abalimi (na ba sayansi ba nomba line) balisansabike imisango ne mibele yafwaikwa. Lyena, ifimenwa fya musango yo filasankanishiwa pamo mu cifyalilwa, kabili abantu basalapo ukusankanishiwa ukwalaya ukwa musango wa pa muulu-ifikulu, ifisabo ifisuma nga nshi nelyo ukucingililwa ku malwele. Ilingi line, cilapita inkulo ishingi pa kuti umuntu apange icintu cimo. Iyi nshila ilacepa kabili ilapumfyanya panono. Darling aleipusha nga ca kuti iyi nshila kuti yapanga umuti usuma nga fintu umusango wakwe uwa mpanga wali. Anjebele ukuti: “Ndetontonkanya ukuti kuti twacita bwino.”
Ubufundi bwa fimenwa bupilibula ukukonkomesha ukukalamba: nangula nga cakuti icimenwa cimo cifuma ku misango iishipalana, kuti casalwa ku mulandu umo no kubikwa mu genome ya cintu cimbi ica mweo. (Ifintu ifipema ifyakwata ifimenwa ukufuma ku misango yalekanalekana ‘fipilibulwa mu fimenwa.’ Mupepi na nomba line, ba sayansi balipanga inshila sha kwalulamo ukwabula ukupita mu mbali ifimenwa fya fimenwa ifyo balefwaya.) Iyi tekinoloji ilalaya ukulungatika no kwangufyanya ukwabula ukupita mu mbali. Powell asumina ukuti ici cilemoneka ukuba icalinga nga nshi ku miti ya ku America, iyo aitile “imiti iyapalamisha ku kupwililika”-iyakosa, iyatali, kabili iyakwata ifya kulya ifingi, iyafwaya fye ukulungika ukwalinga nga nshi: ukulwisha ukulwala kwa bacteria.
Mwatemwikwa nasumina. Yatile: “Tufwile ukuba na ba injiniya mu makwebo yesu.” “Ukufuma ku kukuula ukufika ku kukuula ici musango fye wa kuitemenwa.”
Powell na Maynard basondwelele ukuti kuti papita imyaka ikumi pakuti basange ifimenwa ifilenga ubulwele ukukanakwata ubulwele, ukupanga ubuteko bwakufibika mu fimenwa ifilenga ubulwele ukucingililwa ku malwele, elyo no kufikulisha. Powell atile: “Tuletontonkanya fye.” "Takuli nangu umo uuli ne fimenwa ifipeela ukulwisha kwa fibashi. Mucine cine twatendeke ukufuma ku ncende iyabulamo nangu cimo."
Darling afwaile ukwafwilisha ukufuma ku cilonganino ca ba America, icilonganino icabula inkongole icatendeke mu kubangilila kwa ba 1980. Intungulushi ya iko yamwebele ukuti mu kupalako alilufiwe. Baliipeelesha ku kusakanisha no kutwalilila ukucenjela pa lwa kwalula kwa fimenwa, icalengele ukukaanya ukufuma ku basambilila pa fya mu ncende. Eico, Darling apangile ubuteko bwakwe ubwabula inkongole ku kusanga indalama ku mulimo wa kupanga ifimenwa. Powell atile icilonganino calilembele cheke ya kubalilapo kuli Maynard na Powell iya ndalama ukufika kuli $30,000. (Mu 1990, ibumba lya calo lyalyalwike no kusumina ibumba lya ba Darling ilya kupaatukana nga umusambo wa citungu uwa kubalilapo, lelo bambi bacili baletwishika nelyo ukukalipa umupwilapo ku fyakupangapanga ifya fimenwa.)
Maynard na Powell bali pa ncito. Mupepi na lilya line, inshita yabo iya kupenda yalishininkishiwe ukuba iya bufi. Ica kubalilapo ica kucilikila ni co kuti mwasanga ifya kulima amabuula mu laboratory. Maynard aeshe ukusankanya amabuula ya cimuti ne miti ya kukula mu cipe ca pulasitiki icashinguluka icafiita, inshila balebomfya ku kukusha imiti ya miolife. Casangwa ukuti ici tacaba ica cine. Imiti ipya tayakakule imishila ne fimenwa ukufuma ku maselo ayaibela. Maynard atile: “Nine intungulushi ya calo conse iya kwipaya imiti ya nseke.” Kafwailikisha pa sukulu lya pa muulu ilya Georgia, Scott Merkle (Scott Merkle) mu kupelako asambilishe Maynard ifya kufuma ku kupanga umushili ukuya ku miti ikonkelepo iya mishipa mu tushishi pa nshita ya kukula.
Ukusanga umutundu wa muntu uwalinga-umulimo wa kwa Powell-na kabili kwashininkishiwe ukuba ukwakosa. Yapitile imyaka iingi ukufwailisha pa lwa miti ikola iyashintilila pa fimenwa fya fikolwe, lelo yalekele umuti pa mulandu wa kuti abantu balesakamikwa ukuti abantu te kuti basumine imiti iyakwata ifikoko. Kabili afwaile umusango wa cifyalilwa uwa kulwisha ubulwele bwa bacteria mu fimenwa fya ma chestnut, lelo asangile ukuti ukucingilila umuti kwabikako umusango uukalamba uwa cifyalilwa (basangile ukufika kuli mutanda). Lyena, mu 1997, umubomfi munankwe abweleele ukufuma ku kukumana kwa sayansi no kulemba ifyebo fya kupenda no kulanshanya. Powell amwene umutwe uwakwata umutwe wa kuti “Ukulangisha kwa mubili uwapangwa mu fimenwa ifyapilibulwa kulapeela ukukansana ku fimenwa ifipanga umukaka”. Ukufuma ku kufwailisha kwakwe ukwa mavairasi, Powell alishibe ukuti ifimenwa fya mu nkumbabulili filafumya asidi wa oxalic ku kwipaya amapapa ya cimuti no kulenga ukwanguka ukugaya. Powell aishibe ukuti nga ca kuti umuti wa cimuti kuti wapanga umukaka wa uko (umusango wa pa lwakwe uwingaonaula umukaka), ninshi kuti waicingililako. Yatile: “Ilya yali ni nshita yandi iya Eureka.”
Casangwa ukuti ifimenwa ifingi fyalikwata umusango wa fimenwa ifilenga ukuti fipange umuti wa oxalate. Ukufuma kuli kafwailikisha uwapeele ilyashi, Powell apokelele umusango wa ng’ano. Umusambi uwapwishishe isukulu Linda Polin McGuigan alilungike ubuteko bwa “imfuti ya fimenwa” ku kutwala ifimenwa mu fimenwa fya mu nkumbabulili, ukucetekela ukuti kuti fyabikwa mu DNA ya nkumbabulili. Ici cimenwa cashele pa nshita iinono mu cifuba, lelo lyene calilubile. Ibumba lya bafwailisha lyalekele iyi nshila no kwalukila ku cibanda icapangile kale inshila ya kuputulamo DNA ya fimenwa fimbi no kubikamo ifimenwa fyafiko. Mu cifyalilwa, utushishi utunono tulalundako ifimenwa ifipatikisha umupokelele ukupanga ifya kulya fya bacteria. Abasambilila pa fya misango ya bantu balisanshile iyi bacteria pakuti ingabikamo umusango onse uwa cifyalilwa uo kasambilisha wa sayansi alefwaya. McGuigan asangile amaka ya kulundako ifimenwa fya ng'ano na ma protein ya fishibilo ku fimenwa fya ng'ano. Nga ca kuti protein yasansalikwa mwi samba lya cipe ica kumona ifintu ifinono, protein ikafumya ulubuuto lwa katapa-katapa, ukulanga ukuti yalibikwa bwino. (Ibumba lyalekele mu kwangufyanya ukubomfya amaprotini ya cishibilo-takwali uwalefwaya umuti uwali no kuyengesa.) Maynard aitile inshila “icintu icacilapo ukuwama mu calo conse.”
Mu kupita kwa nshita, Maynard na Powell bakuulile umutande wa kulonganikapo ifipe, uo nomba wafika ku fipindami ifingi ifya cikuulwa ca kufwailishishamo ica fimuti ica mu 1960 icawama nga nshi, pamo pene ne cifulo cipya ica ku nse ya sukulu ica “Icikuulwa ca Kucincimusha Ica Bumi.” Umulimo wa kubalilapo ulesanshamo ukusala utunya utumena ukufuma ku maselo ayapalana (utunya utwafulilako utwapangwa mu laboratory tatucita ifi, kanshi tacikweteko umulimo ukupanga ifyapalanako) no kubikamo ifimenwa fya ng'ano. Ama cell ya mwana uuli mwi fumo, pamo nga agar, yaba nge cintu icapala umukate icafumishiwa mu menshi ya mu menshi. Pa kuti umwana uwa mu fumo apilibule umuti, abafwailisha balilundileko umuti wa kukula. Amakumi ya makumi ya fipe fya pulasitiki ifya musango wa cube ifyakwata utushishi utunono utwabula imishila kuti fyabikwa pa cipuna mwi samba lya lampi wa maka uwa lubuuto. Mu kupelako, ba sayansi babomfeshe umuti wa mishila, balibikile imiti yabo iya kubalilapo mu fipe ifyaiswilemo umushili, no kuibika mu muputule wa kukulilamo uwakonkwapo ukutenta. Tacakupapa ukuti imiti ya mu laboratory yali mu mibele yabipa pa nse. E ico, abafwailisha balifibikile pamo ne miti ya mu mpanga pa kuti fifumye ifimenwa ifyakosa lelo ifishingacingililwa ku kwesha mu mpanga.
Imyaka ibili iyapitapo, Hannah Pilkey, umusambi uwapwishishe isukulu mu labu ya kwa Powell, anlangile ifyo ningacita ici. Alimine umuti wa nkumbabulili uuleta ubulwele bwa bacteria mu cipe icinono ica pulasitiki ica petri. Mu musango uyu uwashingulwikwa, umuti wa orange uwafiita ulemoneka uwa busaka kabili mupepi no kuwama. Cakosa ukutontonkanya ukuti e cilenga abantu abengi ukufwa no konaulwa.
Icipupu icali pa nshi cafukama pa nshi, calembele iciputulwa ca mamilimita yasano ica cimenwa icinono, cacitile ifiputulwa fitatu ifyalungama ne cipe ca kucemenapo, no kupaka umulopa pa cilonda. Yafishingulwike ne ciputulwa ca filimu ya pulasitiki. Yatile: “Caba kwati ni cipe ca kufimbapo.” Apo uyu muti wa “kukonkomesha” uushacingililwa, aenekela ukuti ubulwele bwa orange bukasansa bwangu ukufuma ku ncende ya kufimbapo kabili mu kupelako bukashinguluka utumenwa utunono. Anjebele imiti imo iyali ne fimenwa fya ngano ifyo aleposha kale. Ukulwala kwaba fye pa kucefyako, pamo nga imilomo ya orange iyafina iyapalamina ku kanwa akanono.
Mu 2013, ba Maynard na Powell babilishe ukutunguluka kwabo mu kufwailisha kwa fya kupangapanga: Imyaka 109 panuma ya bulwele bwa ku America ubwasangilwe, bapangiile Imiti iyalemoneka iya kuicingililako, nangu ca kuti yasansalikwa ku misango iikalamba iya fimenwa ifyaonaika. Pa kucindika uwa kubalilapo kabili uwa cikuuku uwapeele, abikile indalama mupepi na madola 250,000, kabili abafwailisha bali no kwinika imiti amashina yakwe. Ici ciitwa Umutemwikwa 58.
Ukulongana kwa cila mwaka ukwa Ciputulwa ca New York ica cilonganino ca ku America ica ku New York kwacitilwe mu hotela lya mutengo pa nse ya New Paltz pa Mulungu wa mfula mu Okituba 2018. Abantu mupepi na 50 balilongene pamo. Uku kukumana kwali lubali lwa kukumana kwa sayansi kabili lubali lumbi lwa kukumana kwa kulanshanya kwa fipe. Pa numa ya muputule wa kulonganinamo uwacepa, aba mwi bumba balelanshanya imifuko ya Ziploc iyaiswilemo amano. Uku kulongana kwali e muku wa kubalilapo mu myaka 28 ukuti Darling nelyo Maynard tabasangilweko. Amafya ya bumi yalebalenga bonse babili ukukanasangwako. Allen Nichols, umukalamba wa cilonganino, anjebele ukuti: “Twalicita ifi pa nshita yalepa nga nshi, kabili mupepi na cila mwaka tulacena pa lwa bafwa.” Na lyo line, umutima ucili uwa subilo: umuti uwapilibulwa mu cifyalilwa walipita imyaka iyakosa iya kwesha kwa bucingililo no kubomba bwino.
Aba mwi bumba lya cipande bapeele ubulondoloshi bwafikapo pa lwa mibele ya cimuti cimo na cimo ica cimuti cikalamba icaikala mu Citungu ca New York. Pilkey na bambi abasambi abapwishishe isukulu batendeke ukulonganika no kusunga ifimenwa fya mu mpanga, ifya kulima amabuula aya mu mpanga mwi samba lya mipeto ya mu kati, ne fyo balingile ukupongolwela umushili ku malwele ya blight pa kuti ifimiti fibeko inshita itali. Abantu abakwata ififuba fya cashew, abengi pali aba balapoosa umulopa no kulima imiti yabo, balipushe ifipusho ku basambilila ba sayansi abaice.
Bowell abikile panshi, ukufwala icalemoneka nge yunifomu iyabula ukusuminishiwa iya ici cipande: ica kufwala ica mu nshingo icabikwa mu jeans. Ukufwaya kwakwe ukwa mutima umo-umulimo wa myaka amakumi yatatu uwapekanishiwe ukushinguluka ubufwayo bwa kwa Herb Darling ubwa kubwesha amabuula-takwaba sana pa kati ka basambilila ba sayansi, abo ilingi line bacita ukufwailisha mu myaka isano iya ndalama, kabili lyene Ifyasangwamo ifisuma filapeelwa kuli bambi ku kushitishiwa. Don Leopold, uo twabombele nankwe mu Dipartimenti ya Sayansi ya Mucifulo ne Fishiba iya kwa Powell, anjebele ukuti: “Alibika sana amano kabili ali uwasalapula.” "Afwala ifisalu. Tapumfyanishiwa ku fintu fimbi ifingi. Ilyo ukufwailisha kwafikile pa ntanshi, bakangalila ba pa sukulu lya pa muulu ilya New York (SUNY) balimulanshenye no kumulomba ukuti bamupeele insambu sha kupanga umuti wakwe pa kuti isukulu lya pa muulu linonkelemo muli wene, lelo Powell alikeene.
Lelo abasokele ukuti: Pa numa ya kucimfya ifishinte ifingi ifya kupangapanga, imiti iyapilibulwamo nomba kuti yakwata ubwafya bukalamba: ubuteko bwa ku United States. Imilungu iinono iyapitapo, Powell atumine amabuula mupepi na 3,000 ku ciputulwa ca ku US ica Bulimi ica Kuceeceeta Ubumi bwa Nama ne Fimenwa, icakwata umulimo wa kusuminisha ifimenwa ifyapilibulwa. Ici citendeka inshila ya kusuminishamo iya cilonganino: ukupituluka mu kwipusha, ukulomba amashiwi ya bantu, ukupanga amashiwi ya kulenga ifintu ukukuma ku cifulo, ukulomba amashiwi ya bantu na kabili no kusalapo. Uyu mulimo kuti wasenda imyaka iingi. Nga ca kuti tapali ica kupingulapo, umulimo kuti waima. (Inshita ya kubalilapo iya kulanshanya kwa cintubwingi tailatendeka.)
Abafwailisha balepanga ukutuma amapepo yambi ku Buteko bwa fyakulya ne miti pakuti bengaceeceeta ubusuma bwa fyakulya ifya nseke ishapilibulwa, elyo na kabungwe akacingilila icifulo bukapituluka mufyo ici cimuti cikuma icifulo pe samba lya Mafunde ya Buteko aya Miti Iipaya Ifibashi, ayafwaikwa ku fimenwa fyonse ifyapilibulwa. ifya mweo. “Ici calicilapo ukukatama ukucila sayansi!” umuntu umo uwa baumfwile atile.
"Ee." Powell alisumine. "Sayansi ilasekesha. Ilafuupulwa." (Pa numa anjebele ukuti: “Ukulolesha kwa mabumba yatatu ayapusanapusana kwalicilapo. Mu cine cine kwipaya ukupanga ifipya mu kucingililwa kwa cifulo.”)
Pa kushininkisha ukuti umuti wabo tauli uwacingililwa, ibumba lya kwa Powell lyacitile ukufwailisha kwapusanapusana. Baliile ifya kulya ifya oxalate ku nseke sha nshishi. Bapimine ukukula kwa fimenwa fya kwaafwa mu mushili. Bashiile amabuula mu menshi no kufwailisha pa fyo yalenga t. Tapali ifibi ifyasangilwe mu masambililo yonse-mucine, mucinefye, imibombele ya fyakulya ifyapilibulwamo yalicilapo ukuwama ukucila amabuula ya miti imo iyashipilibulwa. Abasambilila sayansi batumine ifimenwa ku cifulo ca kufwailishishamo ifya Oak Ridge na ku fifulo fimbi ifya kufwailishishamo ifya mu Tennessee ku kufipima, kabili tabasangile ubupusano ku fimenwa ifyapangwa ku miti iishipilibulwa.
Ifyasangwa ifya musango yo kuti fyashininkisha abakonkanyapo. Mupepi na cine cine tabakasekeshe abalwisha ama GMO. John Dougherty, uwalekele incito ukufuma ku Monsanto, alipeele amano kuli Powell ukwabula ukulipilisha. Aba bacipondoka aitile ukuti “ukucipondoka.” Pa myaka iingi, amabuumba ayasakamana ififulo yalesoka ukuti ukutamfya ifimenwa pa kati ka misango ya fimenwa iyapalana ukutali kukakwata ifyakonkapo ifishaishibikwa, pamo nga ukupanga “icimenwa cikalamba” icacila pa fimenwa fya cifyalilwa, nelyo ukuleta ifimenwa fya ku calo cimbi ifingalenga umupokelele Ukucitikako kwa kwaluka kwabipa mu DNA ya misango. Na kabili balasakamikwa ukuti amakampani yalabomfya ubufundi bwa fimenwa pa kuti bakwate insambu sha kupanga ifintu no kusunga ifintu ifipema.
Pali ino nshita, Powell atile tapokelele indalama nangu shimo ukwabula ukupita mu mbali ukufuma ku fifulo fya fya makwebo, kabili ashininkishe ukuti ukusangwilako indalama ku cifulo ca kufwailishishamo “takwali ukwakakwa.” Na lyo line, Brenda Jo McManama, uwapekanya ibumba ilyaitwa “Icilonganino ca Mutundu wa Muntu,” alangile icipangano mu 2010 umo Monsanto apeele Icilonganino ca Chestnut na kabungwe kakwe aka New York Icipandwa casuminishe amaka yabili aya kwalula ifimenwa. (Powell atile ifyakusangwilako ifyakupangapanga, ukubikapo na Monsanto, fyalicepako pali 4% iya ndalama shakwe shonse isha mulimo.) Imilimo ya kuitemenwa. Atile mu kulungatika: “Monsan onse alibipa.”
Powell atile ubuteko bwa mu cipangano ca mu 2010 bwalipwa, kabili pa kusokolola ifyebo fya muti wakwe mu fitabo fya sayansi, ashininkishe ukuti umuti te kuti upeelwe ubuteko. Lelo alishibe ukuti ici tacali no kufumyapo amasakamika yonse. Atile, “Nalishiba ukuti umuntu umo kuti atila uli fye cipesha amano ku Monsanto.” "Cinshi wingacita? Takuli ico wingacita."
Mupepi ne myaka isano iyapitapo, intungulushi sha cilonganino ca baAmerica shapingwilepo ukuti tekuti bafikilishe ifintu ifyo balefwaya ukupitila mu kupanga fye ifimenwa ifya misango yalekanalekana, eico basumine ubupekanyo bwa kwa Powell ubwa kupanga ifimenwa. Uku kupingulapo kwalengele ukuti bamo baleumfwana. Mu mweshi wa Kutumpu 2019, umukalamba we cipande ca cilonganino ca Massachusetts-Rhode Island, Lois Breault-Melican, alilekele umulimo, ukulanda pa mulimo wa Bupingushi bwa Nse Yonse (Global Justice Project), akabungwe akalwisha ubuenjinia bwa gene akasangwa mu Buffalo. Iciputulwa ca Bupingushi ica Bumi) ukukansana; umulume wakwe Denis Melikani na o afumine pa bwananyina. Dennis anjebele ukuti abaupana balisakamikwe nga nshi ukuti amabuula ya kwa Powell kuti yashininkisha ukuti yali “ifarmu lya Trojan,” ilyafumishe inshila ku miti imbi iya makwebo ukucingililwa ukupitila mu kupanga ifya kupangapanga.
Susan Offutt, uwasambilila ifya bulimi, abomba nga kateka wa cilonganino ca masambililo ya sayansi, ubufundi na komiti wa miti, icacitile ukufwailisha pa lwa fya sayansi ifya mu fishiba mu 2018. abalwisha ama GMO. “Bushe umutengo wa mu kati uwa cishiba ni shani?” aipwishe, nge ca kumwenako ca bwafya, incitilo tayapwishishe. "Bushe ifishiba fyalikwata ifisuma fya fiko? Bushe tuli no mulimo wa mibele isuma uwa kubika amano kuli ici ilyo tulepingulapo ukucitako fimo?"
Abengi aba sayansi abo nalanshanya nabo tabakwata umulandu uukalamba uwa kusakamikwa pa lwa miti ya kwa Powell, pantu impanga yalionaika nga nshi: ukutema imiti, ukubomfya amabwe, ukutunguluka, ne fipesha amano ifishapwa ifya fipesha amano ne malwele ayaonaula imiti. Pa kati kabo, ukubola kwa nseke kwashininkishiwa ukuba Umutebeto wa kwiswila. Gary Lovett, uwasambilila pa fya mweo ifya mu fishiba pa sukulu lya Cary mu Millbrook, New York, atile: “Lyonse tulebika ifintu ifipya ifya mweo ifyapwililika.” “Ubusuma bwa ma chestnut ayapilibulwa mu fya kupangapanga bwalicepa nga nshi.”
Donald Waller, uwasambilila pa fya mu mpanga uwalekele umulimo nomba line ukufuma ku Yunibesiti ya Wisconsin-Madison, aliile ku ntanshi. Anjebele ukuti: “Ku lubali lumo, ndalondolola panono ukulinganisha pa kati ka kukansana ne cilambu. Ku lubali lumbi, ndatwalilila fye ukufuuta umutwe wandi pa lwa kukansana.” Ici cimuti icapilibulwa kuti calenga ubusanso ku cishiba. Mu kupusanako, “ibuula lyaba pe samba lya cilambu lyali fye no kupongolwela inki.” Yatile umuti wa chestnut uukaana ukubola mu kupelako ukacimfya ici cishiba icalwishiwa. Abantu balakabila isubilo. Abantu balakabila ifishibilo. ”
Powell atemwa ukwikala uwafuuka, lelo abatwishika pa lwa bufundi bwa fimenwa kuti bamusuntinkanya. Yatile: “Tafyaumfwika kuli ine.” “Tafyashintilila pali sayansi.” Nga ca kuti ba injiniya bapanga amamotoka ayasuma nelyo amafoni ya ku minwe, tapaba uwa kuilishanya, e co alefwaya ukwishiba icabipa ku miti iyapangwa bwino. Powell atile: “Ici cibombelo kuti cakwafwa.” “Cinshi mulesosela ukuti te kuti tubomfye ici cibombelo? Kuti twabomfya icipe ca kufimbapo ica Phillips, lelo te cipe ca kufimbapo icalinga, kabili e fyo caba na ku cipe ca kufimbapo ica Phillips?”
Mu kutendeka kwa mweshi wa Lusuba-lukalamba 2018, naile na Powell ku cifulo ca kushitilapo ifya kulya ica mutelelwe ku kapinda ka ku kulyo aka Syracuse. Aenekele ukuti inshita ya ku ntanshi iya misango ya fimuti fya ku America ikakula. Icifulo cali mupepi no kuba ica mpanga, kabili cimo pa fifulo ifinono umo imiti yasuminishiwa ukumena. Imilima iikalamba iya pine na larch, icafumamo ca mulimo wa kufwailisha uwalekeleshiwa inshita itali, yatentemukile ku kabanga, ukutali ukufuma ku mwela uwacilapo, ukupeela icifulo ukumfwa kwa kutiinya panono.
Kafwailikisha uweshina lya Andrew Newhouse ku ncende ya kufwailishishamo ifyakwa Powell alebomba kale pa muti umo uwawamisha kuli ba sayansi, umuti wa chestnut ukufuma ku kapinda kaku kulyo aka Virginia. Umuti wali mupepi na mamita 25 mu butali kabili ulekula mu mpanga ya fimuti fya chestnut iyatantikwa ukwabula ukusalapo iyashingulukwa no lupango lwa mpanga ulwa mamita 10 mu butali. Icipe ca ku sukulu calipooselwe ku mpela sha misampi imo iya muti. Newhouse alondolwele ukuti umufuko wa pulasitiki uwa mukati walibimbilwemo mu fisoso fya Darling 58 ifyo ba sayansi balomba mu Juni, elyo umufuko wa kunse uwa mesh wa cimuti walesunga utushishi ukufuma ku kukula kwa fisoso. Ukupanga konse kuli mu kuceeceetelwa kwakosa ukwa Dipartimenti ya Bulimi iya ku United States; ilyo bacili balefumyapo amafunde, umulopa nelyo inseke ukufuma ku miti iyakwata ifimenwa ifyalundwako mu lupango nelyo mu laboratory ya bafwailisha fifwile ukupaatulwa.
Newhouse abomfeshe ifipe fya kucemenapo ifya kubwesha pa misambo. Ukukoka ne ntambo, umupeto waliputukile kabili umufuko waliwile. Newhouse mu kwangufyanya aile ku musambo wakonkelepo uwa mifuko no kubwelelamo ku kucita ifyo. Powell alonganike ifipe ifyawile no kufibika mu cipe cikalamba ica pulasitiki ica fisoso, nga filya fine fye bacita ku fintu ifyabipa ku bumi.
Pa numa ya kubwelela ku ncende ya kufwailishishamo, Newhouse na Hannah Pilkey bafumishe fyonse mu cipe no kufumya mu kwangufyanya amanoti ya ciswa ukufuma ku fipe fya katapa-katapa. Bacenjela pa kuti imyunga taileingila mu nkanda, icintu icabipa ku ncito mu kufwailisha kwa chestnut. Kale, baletemwa inseke shonse isha mutengo ishapilibulwa. Pali ino nshita, mu kupelako balikwete ifingi: ukucila pali 1,000. Pirkey atile: “Tonse tulecita amashina ayanono aya nsansa.”
Pa numa ya bushiku bulya, Powell abuulile ifipe fya kufwala ku ofeshi lya kwa Neil Patterson mu cifulo ca kwingililamo. Lwali Bushiku bwa Bantu ba Cikaya (Ubushiku bwa Columbus), kabili Patterson, Ukwafwilisha Umukalamba wa ESF uwa Cifulo ca Bantu ba Cikaya ne Fifulo, alibwelele fye ukufuma ku ciputulwa calenga ine ica sukulu, uko atungulwike ukulanga ifya kulya fya cikaya. Abana bakwe babili no mwana wa kwa munyina balebemba pali kompyuta mu ofeshi. Bonse balepepa no kulya amano. Powell asosele mu kucula ukuti: “Bacili abatuntulu panono.”
Icabupe ca kwa Powell calikwata imilimo iingi. Ulesabankanya imbuto, ukucetekela ukubomfya inshila ya kwa Patterson ku kubyala amabuula mu fifulo fipya, umo bengapokelela umulopa uwapilibulwa mu myaka iinono. Na kabili alibombele mu fya kupangapanga ifya mano.
Ilyo Patterson abombele incito ku ESF mu 2014, aishibe ukuti Powell ale-esha imiti iyapangwa, iyali fye amakilomita ayanono ukufuma ku cifulo ca kwikalamo ica calo ca Onondaga. Ica kulekelesha cisangwa mu mpanga amakilomita ayanono ku kapinda ka ku kulyo aka Sirakusa. Patterson aishibe ukuti nga ca kuti uyu mulimo watunguluka, ifimenwa ifishingacingililwa ku malwele mu kupelako fikaingila mu calo no kwabuka ne fimenwa fyashala kulya, muli ifyo ukupilibula impanga iyacindama ku kwishibikwa kwa kwa Onodaga. Kabili aumfwile pa fyakusakamika ifitungulula abalwisha, ukubikapo na bamo ukufuma ku filonganino fya cikaya, ukukaana ifintu ifyapangwa nafimbi. Icakumwenako, mu mwaka wa 2015, uluko lwa Yurok lwalileshe ukusunga ifimenwa fya GMO ku Kabanga ka California pa mulandu wa masakamiko pa lwa konaulwa kwa fisabo fyabo no kwiba kwa sabi.
Patterson anjebele ukuti: “Nalishiba ukuti ici calicitike kuli ifwe kuno; Pa kukumana kwa mu 2015 ukwa cilonganino ca kucingilila icifulo ukwacitilwe na ESF, Powell apeele ilyashi lyasambilishiwe bwino ku bantu ba cikaya aba mu New York. Pa numa ya kulanda, Patterson aibukishe ukuti intungulushi ishingi shatile: “Tufwile ukulima imiti!” Ukucincimuka kwabo kwalipapile Patterson. Yatile: “Nshaleenekela ukuti e fyo caba.”
Lelo, ukulanshanya kwa pa numa kwalangile ukuti banono pali bene abaibukisha mu cine cine umulimo umuti wa chestnut wacitile mu mibele ya uko iya cifyalilwa. Ukufwailisha kwakonkelepo ukwa kwa Patterson kwamwebele ukuti pa nshita ilyo ukukansana kwa mu mikalile no konaula kwa fimenwa fyalecitika pa nshita imo ine, ubuteko bwa US bwalebomfya ubupekanyo bwakulisha ubwa kupatikisha ukufumyapo abantu no kupanga abantu, kabili ubulwele bwafikile. Nga fintu caba ku fintu fimbi ifingi, imibele ya cikaya iya cikaya mu cifulo yalipwa. Patterson kabili asangile ukuti imimwene pa lwa kwalula kwa fimenwa yalipusana nga nshi. Alfie Jacques uwa mu Onoda, uwapanga imiti ya kusebelelamo, alitemwa sana ukupanga imiti ukufuma ku miti ya ku nse kabili aletungilila uyu mulimo. Bambi batontonkanya ukuti ubusanso bwakulisha kabili e co balakaanya imiti.
Patterson alishiba ifi fifulo fibili. Pali nomba line anjebele ukuti: “Caba nga foni ya ku minwe no mwana wandi.” Alangile ukuti umwana wakwe alebwelela ku ng’anda ukufuma ku sukulu pa mulandu wa cikuko ca korona. "Ubushiku bumo naile fyonse; ku kubasunga ukulanshanya, balesambilila. Ubushiku bwakonkelepo, nga, natufumyepo ifyo fintu." Lelo imyaka ya kulanshanya na Powell yacefishe ukutwishika kwakwe. Tapapitilepo inshita iikalamba, asambilile ukuti abana ba pa kati aba miti 58 iya Darling tabakaba ne fimenwa fyabikwamo, icipilibula ukuti ifimenwa fya kubalilapo ifya mu mpanga fikatwalilila ukukula mu mpanga. Patterson atile ici cafumishepo ubwafya bukalamba.
Ilyo twatandalile mu October, anjebele ukuti icalengele ukuti afililwe ukusungilila umulimo wa GM mu kufikilisha ni pa mulandu wa kuti taishibe nga ca kuti Powell alesakamana abantu abalelanshanya no muti nelyo umuti. Patterson atile, ukukutika ku cifuba cakwe: “Nshishibe ifyo alipo.” Yatile nga ca kuti fye ubucibusa bwa muntu ne cimuti kuti bwabweshiwa, e lyo cikabilwa ukubwesha uyu muti.
Pa kufikilisha ici, atile alepekanya ukubomfya inseke Powell amupeele ku kupanga umukate wa nseke na mafuta. Akatwala ifi fya kulya ku citungu ca Onondaga no kwita abantu ukusanga na kabili ifya kulya fya fiko ifya kale. Yatile: “Ndesubila ukuti e fyo caba, caba kwati kuposha cibusa obe uwa kale. Ufwile fye ukwingila muli basi ukufuma apo waiminine inshita yapita.”
Powell apokele ubupe bwa madola amamilioni 3.2 ukufuma ku cilonganino ca Templeton ica calo conse mu mweshi wa 1, icikalenga Powell ukutwalilila ilyo aletungulula amabuteko ayatungulula no kulundulula ukufwailisha kwakwe ukufuma ku fyakupangapanga ukufika ku cine cine ica kuwamya kwa mpanga yonse. Nga ca kuti ubuteko bwamupeela ipaalo, Powell na ba sayansi ukufuma ku cilonganino ca ku America ica kupanga amabuula bakatendeka ukuleka ukuti cibe ne maluba. Pollen na ifimenwa fya iko ifyalundwako fikapuupuutulwa nangu ukusuntinkanishiwa pa fipe ifilelolela ifya miti imbi, kabili ubuyo bwa ma chestnut ayapilibulwa mu fimenwa bukacitika ukwabula ukukonka ififulo fyakwesha ifikonkwa. Ukusumina ukuti umutundu kuti wasuminishiwa mu mpanga na mu laboratory, ici tacishininkishiwe, kabili cikasansalikwa mu mpanga-ici ecifulo ca mibele ya fibumbwa ifyo ba sayansi bafwaya lelo abacipondoka batiina.
Pa numa ya kuba umuti wa cimuti uwatuusha, bushe kuti mwashita umo? Ee, Newhouse atile, e fyo cali ica kupanga. Abafwailisha balebepusha cila mulungu nga ca kuti imiti yasangwa.
Mu calo umo Powell, Newhouse na babomfi banankwe bekala, cayanguka ukumfwa kwati icalo conse cilelolela umuti wabo. Na lyo line, ukukonka inshila iinono ku kapinda ka ku kulyo ukufuma ku mpanga ya kufwailishishamo ukupitila mu musumba wa Syracuse cibukisha ifyo ukwaluka kwakulisha kwacitike mu cifulo na mu mikalile ya bantu ukufuma apo amabuula ya ku America yaonaike. Iciputulwa ca nshita ica ku kapinda ka ku kulyo aka Syracuse cisangwa mu musumba unono uwa ku kapinda ka ku kulyo aka Syracuse. Ni musebo wa pa ŋanda uwa kwikalamo uwakwata inshila ishikulu isha kupitamo, amabala ayasuma, kabili inshita shimo imiti iinono iya kufwala iyasansalikwa ne lubansa lwa ku ntanshi. . Kampani ya miti tayafwaya ukubuusha amabuula. Ubunonshi bwa bulimi ubwa kuitemenwa ubwashintilila pa ma chestnut bwalipwa umupwilapo. Mupepi na tapali uufumya amanoti ayakunkuma kabili ayasuma ukufuma ku ma burrs ayakosa nga nshi. Abantu abengi kuti pambi tabaishiba no kuti tapali icabulisha mu mpanga.
Naliminine no kulya ica kulya ca cungulo ica kusefya pa mbali ya Bemba wa Onondaga mwi samba lya cimuti cikalamba ica mfula iyabuuta. Umuti wali no kusansalikwa ne fibashi ifyafiita ifyafiita. Namona ifishima ifipangwa ku fipesha amano mu cipapa. Ici citendeka ukuloba amabuula kabili kuti cafwa no kubola pa numa ya myaka iinono. Pa kwiza fye kuno ukufuma ku ŋanda yandi mu Maryland, napitile mu motoka ukucila pa makumi ya makumi ya miti ya mfula iyafwa, ne misambo ya fimuti iyabula ifya kufwala iyalekula mu mbali ya musebo.
Mu Appalachia, kampani yalifushishe imiti ukufuma ku cifulo cikalamba ica Bitlahua ku kusanga amakala ayali mwi samba. Umutima wa calo ca malasha uleumfwana no mutima wa calo ca kale ica ma chestnut. Icilonganino ca ku America ica miti ya ku America cabombele pamo na mabumba ayabikile imiti pa fimina fya makala ifyalekeleshiwa, kabili imiti ya ku America nomba ilekula pa mpanga amakana ya maeka ayaonawilwe ku cikuko. Iyi miti ni ciputulwa fye ca miti iyasankanishiwa iyashipikisha ukulwala kwa bacteria, lelo kuti yaba iyapalana ne nkulo ipya iya miti iyo ubushiku bumo kuti yacimfyanya ne fimenwa ifikulu ifya kale ifya mu fishiba.
Mu May wapita, ukusansa kwa mupashi wa carbon dioxide mu muulu kwafikile pa fiputulwa 414.8 muli milioni umo pa muku wa kubalilapo. Nga filya fine caba ku miti imbi, ubukata bwa miti ya ku America iyabula amenshi buli mupepi na hafu wa carbon. Ifintu ifinono ifyo mwingalima pa ciputulwa ca mpanga kuti fyapoka umupashi wa carbon ukufuma mu muulu bwangu ukucila umuti wa cimuti uulekula. Ukutontonkanya pali ici, icipande cimo icalembelwe mu lupapulo lwa Wall Street Journal umwaka wapwile casosele ukuti, “Lekeni tube ne bala limbi ilya mishishi.”