Amafakitare ya simenti nga ayalangishiwa pano e ntulo iikalamba iya mupashi wa kaboni uwalenga imfula ukutenta. Lelo fimo pali ifi ifintu ifionaula kuti fyapilibulwa no kuba umusango upya uwa mafuta. Uyu mucele kuti wasungwa bwino pa myaka iingi nelyo ukucilapo.
Iyi ni lyashi limbi mu fikonkanine ukulolesha pa fya sayansi ifipya ne milimo iyo ingacefyako ukucinja kwa miceele, ukucefyako ifibipile, nelyo ukwafwa imishi ukushipikisha icalo icaluka bwangu.
Imilimo iifumya umwela wa kaboni daioksaidi (CO2), umupashi uwaseeka sana uwa green faila, ilaafwako ukukaba kwa mwela we Sonde. Icitontonkanyo ca kufumya CO2 mu muulu no kucisunga te cipya. Lelo caliba icakosa ukucite fyo, maka maka nga ca kuti abantu kuti bacishita. Inshila ipya ilapwisha ubwafya bwa kuonaula kwa CO2 mu nshila iyapusanako panono. Mu kemikali, cipilibula umulilo uulenga imfula ukufuuta ukuba amafuta.
Pa bushiku bwa 15 Novemba, abafwailisha ukufuma ku sukulu lya Massachusetts (MIT) mu Cambridge balipulinte ifyasangilwemo mu lupapulo lwa Cell Reports Physical Science.
Inshila yabo iipya yalipaatukana mu fiputulwa fibili. Ica kubalilapo cisanshamo ukwalula umupashi wa kaboni ukufuma mu muulu ukuya mu cintu cimo icitwa formate pa kuti cipange amafuta. Nga filya fine caba ku mwela wa kaboni, umupashi wa formate uli na atomu umo uwa kaboni na atomu yabili aya mwela wa mwela, pamo pene na atomu imo iya haidrojeni. Iciputulwa na co cili na fimbi ifingi. Uku kufwailisha ukupya kwabomfeshe umucele wa formate, uwafuma ku sodium nangula potassium.
Amafuta ayengi yabomfya haidrojeni, umulilo uukalamba uulefwaya imipaipi ne fipe fyakubomfya pa kutwala. Na lyo line, amafuta ya mafuta kuti yabomba na forate. Formate alikwata amaka ayalingana na haidrojeni, ukulingana na Li Ju, kasambilila wa fya kupangapanga uwatungulwile ukupanga inshila iipya. Li Ju asosele ukuti umulopa uli na fimo ifisuma ukucila pali haidrojeni. Calicingililwa kabili tacikabila ukusunga ifya maka.
Abafwailisha pa MIT bapangiile umuputule wa mafuta uwakweshamo ifyakupangapanga, ifyo bapanga ukufuma ku mwela wa kaboni. Icakubalilapo, balesankanya umucele na menshi. Lyene ukusankanya kwalebikwa mu cipe ca mafuta. Mukati ka cipe ca mafuta, umusango wa mafuta walefumya ama elekitironi mu kwasuka kwa kemikali. Aya ma electron yalefuma ku ciputulwa ca mafuta icabipa ukuya ku ciputulwa ca mafuta icasuma, ukupwisha umutande wa malaiti. Aya ma electron ayapita—amaka ya malaiti—yalipo pa maawala 200 mu nshita ya kwesha.
Zhen Zhang, kasambilila wa fyakupangapanga uulebomba na Li ku MIT, ali ne subilo lyakuti ibumba lyakwe likakwanisha ukukula mu fyakupangapanga ifipya mu myaka ikumi.
Ibumba lya bafwailisha ilya MIT lyabomfeshe inshila ya kemikali iya kwalula umupashi wa kaboni mu cintu cimo icacindama ica kupanga amafuta. Icakubalilapo, balicibikile mu menshi aya alkali nga nshi. Basalile umuti wa menshi (NaOH), uwaishibikwa nga lye. Ici cilenga ukuti kube ukuwamya kwa kemikali ukupanga umukaka uwaishibikwa bwino nga soda wa kupanga umukate.
Lyene batendeke ukubika amaka. Amaka ya malaiti yalengele ukuti kube ifintu ifipya ifya kemikali ifyapaatukanya umupashi onse uwa mupashi wa soda, ukushala umukate wa soda (NaCHO2). Inshila yabo yapilibwile mupepi na carbon onse mu CO2 — ukucila pali 96 pesenti — muli uyu mucele.
Amaka yafwaikwa ku kufumyapo umwela wa oxygen yasuminishiwa mu fibumba fya kemikali ifya formate. Kasambilisha Li asosele ukuti umulopa kuti wasunga aya maka pa myaka iingi ukwabula ukuonaula amaka ayalinga. Lyene ilapanga amagetsi ilyo yapita mu cipe ca mafuta. Nga ca kuti amagetsi yabomfiwa ku kupanga formate yafuma ku maka ya kasuba, ku mwela nelyo ku menshi, amagetsi ayapangwa ku cipe ca mafuta yakaba intulo ya maka aya busaka.
Pa kuti tulekulisha ubuteko ubupya, Lee atile, “tufwile ukusanga ifipe fya mu mpanga ifya bufumacumi ifya lye.” Asambilile umusango wa libwe ilya kuti umucele wa alkali. Nga yasankanishiwa na menshi, aya mabwe yalasanguka lye.
Farzan Kazemifar ni kalungisha pa sukulu likalamba ilya San Jose State mu California. Ukufwailisha kwakwe kwabika amano ku kusunga umupashi wa kaboni mu fishiba fya mucele ifya mwi samba lya mpanga. Atile ukufumya umupashi wa carbon dioxide mu muulu lyonse kwalyafya kabili e co kwaliba ukwa mutengo. Kanshi kuti cawama ukwalula CO2 mu fintu ifibomfiwa pamo nga ifyakupangapanga. Umutengo wa cipe kuti wafumyapo umutengo wa kupanga.
Kwaliba ukufwailisha ukukalamba ukwa kusenda umupashi wa kaboni ukufuma mu muulu. Kucakumwenako, ibumba lyabasambilila sayanshi pa sukulu lya Lehigh University mucanomba calondolwele inshila imbi iyakusefamo umwela wa carbon dioxide ukufuma mu mwela nokuwalula ukuba soda wa mikate. Amabumba yambi ayafwailisha yalesunga CO2 mu mabwe ayaibela, ukuyalula ukuba carbon iyakosa iyo lyene kuti yabomfiwa ukuba ethanol, amafuta ya bwalwa. Iciputulwa cikalamba ica iyi milimo cili icinono kabili tacakwata amaka ayakulu aya kucefyako umupashi wa carbon dioxide mu muulu.
Ici cikope cilanga ing’anda iibomfya umupashi wa kaboni. Ici cipe icalangishiwa pano cipilibula umupashi wa carbon dioxide (amamolekyu ya mu fipuupu ifyafiita ne fyabuuta) ukuba umucele uwitwa formate (ifipuupu ifya buluu, ifyafiita, ifyabuuta, ne fyafiita). Uyu mucele kuti pa numa wabomfiwa mu cipe ca mafuta ku kupanga amagetsi.
Kazemifar atile ifyo twingacita bwino ni “ukucefyako umulilo uufuma mu mpanga.” Inshila imo iya kucitile fyo ni pa kupilibula amafuta ya fiko ukubomfya amaka ayabwekeshiwapo pamo nga umwela nelyo akasuba. Ici ciputulwa ca kwaluka uko aba sayansi beta ukuti “ukufumyapo umulilo.” Lelo ailundapo ukuti ukuleka ukucinja kwa mibele ya calo kukafwaya inshila sha misango iingi. Iyi teknoloji ipya ilafwaikwa ku kukwata umulilo mu fifulo ifikosa ukufumyamo umulilo, atile. Tontonkanyeni pa fya kupangapanga ifya fimuti ne fya kupangapanga ifya simenti, pa kwita ifya kumwenako fibili.
Ibumba lya MIT nalyo limona ubusuma mu kusankanya ubuteko bwabo ubupya na maka ya kasuba ne mpepo. Amabatiri ya cifyalilwa yapangilwa ukusunga amaka pa milungu iingi pa nshita imo. Ukusunga ulubuuto lwa kasuba ulwa mupepo mu nshita ya cipupu nelyo ukucilapo kufwaya inshila imbi. Lee atile: “Nga muli na mafuta ya formate, tamwaba na kabili aba kusunga fye ifya kulya mu nshita. “Kuti caba ica nkulo.”
Kuti caba icabula ukumwentula nga golde, lelo “Nali no kushiya amatoni 200... aya formate ku bana bandi abaume na banakashi,” e fyasosa Lee, “nga ca bupyani.”
Alkaline: Ishiwi lya kulandapo ilyalondolola icintu ica kemikali icipanga ama ayoni ya menshi (OH-) mu menshi. Aya amasuko nayo yaitwa aya alkaline (ukucila aya asidi) kabili yalikwata pH ukucila pali 7.
Aquifer: Amabwe ayapangwa ayakwata amaka ya kusunga amenshi aya mwi samba lya mpanga. Ishiwi ili lilabomba na ku fishiba fya mwi samba lya mpanga.
Basalt: Ibwe lyafiita ilya mulilo ilyo ilingi line lyaba ilyafina nga nshi (kanofye nga ca kuti ukubutuka kwa mulilo kwashile ifipe ifikulu ifya gasi muli ilyo).
ukubombela pamo: (mu fya sayansi) ukubombela pamo ukwa muyayaya pakati ka ma atomu (nangu amabumba ya ma atomu) mu cipe. Ici cipangwa na maka ya kukoka pakati ka ma atomu ayasangwako. Nga ca kuti ifibumba fyapangwa, ama atomu yalabomba nga cimo. Pa kupaatukanya ama atomu ayapangwa, amaka mu musango wa kukaba nangu ukusansa kwambi kulingile ukupeelwa kuli ba molecule.
Carbon: Icintu ca kemikali icalenga ukuti kube ifintu fyonse ifya mweo pe sonde. Kaboni alipo ukwabula ukulipilisha mu musango wa graphite na daimondi. Ici ciputulwa cacindama ica makala, amabwe ya lime, na mafuta, kabili kuti caisanguluka mu fya kemikali pa kupanga imisango yalekanalekana iya fya kemikali, ifya mweo, ne fya makwebo. (Mu kufwailisha kwa mibele ya calo) Ishiwi lya kuti kaboni inshita shimo lilabomfiwa mupepi no kwalulanya na kaboni daioksaidi ukulosha ku fyo icintu cimo, icapangwa, inshila, nangu inshila kuti cakwata pa kukaba kwa mupashi ukwa nshita itali.
Umupashi wa kaboni: (nangu CO2) ni mwela uushakwata amalangi, uushakwata umununkilo uupangwa ku nama shonse ilyo umwela uo shipuma uleumfwana ne fya kulya ifyakwata kaboni ifyo shilya. Umupashi wa kaboni daioksaidi nayo ulafuma ilyo ifintu ifituntulu, ukubikapo na fyakusanshamo ifyakubomfya pamo nga amafuta nangula umupashi wa cifyalilwa fyaoca. Umupashi wa kabon daioksaidi mupashi uuita icikabilila mu lwelele lwe Sonde. Ifimenwa filapilibula umwela wa carbon dioxide ukuba umwela wa oxygen ukupitila mu kupanga ifya kulya fya kasuba kabili filabomfya iyi nshila ku kupanga ifya kulya fya fiko.
Simenti: Ici cintu cibomfiwa ku kusunga ifintu fibili pamo, ica kuti cikosa no kuba icakosa, nelyo glue uwafina uwabomfiwa ku kusunga ifintu fibili pamo. (Ukukuula) Icintu icapangwa bwino icabomfiwa ku kufimba umusenga nelyo ilibwe lyapomponteka pamo ku kupanga konkriti. Ilingi line simenti ilapangwa nga pauda. Lelo nga ca kuti catonta, cilasanguka umushili wa matololo uukosa nga cauma.
Icipe: Icintu icapangwa na ma atomu yabili nelyo ukucilapo ayasankanishiwa (ayasuntinkanishiwa) mu cipimo icashintililwapo ne mipangilwe. Icakumwenako, amenshi ni cintu icapangwa na ma atomu yabili aya haidrojeni ayasuntinkanishiwa ku atomu umo uwa mwela. Umusango wa iko uwa kemikali ni H2O. “Icipe ca kemikali” kuti cabomfiwa na kabili nge cishibilo ca kulondolola imibele ya cintu cimo icafuma mu fyapusanapusana pa kati ka filonganino fyapusanapusana.
Ukubombela pamo ukwa kemikali: Amaka ya kukuula pakati ka ma atomu aya maka ayalenga ifintu ifibombelwe pamo ukubomba nga cimo. Ifintu fimo ifikoselesha abantu tafyakosa, fimbi fyakosa. Amabond yonse yalemoneka ukusuntinkanya ama atomu ukupitila mu kwakanako (nangu ukwesha ukwakanako) ama elekitironi.
Ukucimfya kwa kemikali: Inshila iyabikwamo ukubwekeshapo ukupanga amamolekyu nelyo imipangile ya cintu ukucila ukwaluka mu musango wa cintu (ekutiila, ukufuma ku ciko ukuya ku cipupu).
Chemistry: umusambo wa sayanshi uusambilila pa mipangilwe ya fintu, imipangilwe, imibele, ne mibombele ya fintu. Aba sayansi balabomfya ubu bumanyi ku kusambilila ifintu ifyo bashaishiba, ukupanga ifintu ifyacindama mu cipimo cikalamba, nelyo ukupanga no kupanga ifintu ifipya ifyacindama. (iya fipangwa fya kemikali) Kemikali na kabili ilalosha ku musango wa fipangwa, inshila iyo fipangwamo, nelyo fimo ifya fipangwa fya fiko. Abantu ababomba muli uyu mulimo beta ati ba kemikali. (mu fya sayansi iya mibele ya bantu) amaka ya bantu aya kubombela pamo, ukumfwana, no kusekelela pamo.
Ukupilibuka kwa miceele: Ukupilibuka kwacindama, ukwa nshita itali mu miceele ya calo. Ici kuti cacitika fye pa mulandu wa milimo ya bantu, ukubikapo no koca amafuta ya fishiba no kufumyapo amapnga.
Ukufumyapo umupashi: cipilibula ukupilibula ukwalinga ukufuma ku fyakupangapanga ifionaula, imilimo, na intuntuko sha maka ishifumya umupashi wa kaboni, pamo nga kaboni na methane, mu muulu. Icilefwaikwa kucefyako umupashi wa carbon uulelenga ukuti kube ukwaluka kwa miceele.
Amaka ya malaiti: Ukupita kwa maka ya malaiti, ilingi line ayafuma mu kusendama kwa fipimfya ifikwata amaka ayabipa ifiitwa ama electron.
Elektoroni: icintu icakwata amaka ayabipa ica kuti ilingi line cishinguluka iciputulwa ca kunse ica atomu; kabili e citwala amagetsi mu fintu ifikosa.
Injiniya: Umuntu uubomfya sayanshi na masamu ku kupwisha amafya. Nga ca kuti ishiwi lya kuti injiniya lyabomfiwa nge cikomo, lipilibula ukupanga icipe, ifipe, nelyo inshila ya kupwishishamo ubwafya nelyo ukukabila ukushafikilishiwa.
Ethanol: Ubwalwa, ubo beta na kabili ukuti ubwalwa bwa ethyl, e bulenga ukuti kube ifya kunwa ifyakolwa pamo nga beer, umwangashi, ne fya kunwa fyakolwa. Na kabili ilabomfiwa nga ca kusanshamo ifya kunwa ne fya kupangapanga (ku ca kumwenako, ilingi line ilasankanishiwa na petroli).
Sefa: (n.) Icintu icilenga ifintu fimo ukupita na fimbi ukupita, ukulingana ne bukulu bwa fiko nelyo imibele imbi. (v.) Inshila ya kusalilamo ifintu fimo ukulingana ne mibele pamo nga ubukulu, ubupiina, amaka, na fimbi (mu fya sayansi) Icipe, icipe, nelyo umuputule wa cintu icipokelela ulubuuto nelyo ukusansalikwa kumbi nelyo ukusalapo ukucingilila ifiputulwa fimo ifya ciko ukupita.
Icipangilwe: Ishiwi lyabomfiwa ku micele nangu ama ester ya asidi wa formic, umusango wa asidi wa mafuta. (Ester ni cibumba icapangwa na carbon icapangwa ukupitila mu kupilibula ama atomu ya hydrogen aya asidi imo ne misango imo iya mabumba ya fimenwa. Amafuta ayengi na mafuta ayacindama yaba esters aya asidi ya mafuta ayasangwa mu cifyalilwa.)
Amafuta ya fiko: Amafuta yonse, pamo nga malasha, amafuta ya petroli, nangu umupashi wa cifyalilwa, ayapangilwe pa myaka amamilioni mu kati ka calo ukufuma ku fyashala ifyaonaika ifya bacteria, ifimenwa, nangu ifyuni.
Amafuta: Icintu conse icifumya amaka ukupitila mu kubomfya kwa kemikali nelyo ukwa nyukiliya ukwakonkwa. Amafuta ya fiko (amakala, umulilo, na mafuta) ni mafuta ayaishibikwa ayafumya amaka ukupitila mu mibombele ya kemikali nga yapya (ilingi line ukufika ku cipimo ca koca).
Iciputulwa ca mafuta: Icibombelo icipilibula amaka ya kemikali ukuba amaka ya malaiti. Amafuta ayaishibikwa sana ni haidrojeni, icafumamo fye cimo ica menshi.
Geology: Ishiwi lya kulandapo ilyalondolola fyonse ifikuma ku mipangilwe ya calo, ifintu fya ciko, ilyashi lya kale, ne fyo ifintu ficitika pali ci. Abantu ababomba muli uyu mulimo beta ati abasambilila ifya mpanga.
Ukukaba kwe sonde: Ukulundako panono panono ukwa kukaba kwa lwelele lwe sonde pamulandu wa ifilenga ifintu ukukaba. Ici ciletwa no kufula kwa mwela wa carbon dioxide, chlorofluorocarbons ne myela imbi mu mwela, iingi pali iyi ifuma mu ficitwa fya bantunse.
Haidrojeni: Icintu icapepuka sana mu mulu. Nga gasi, tayakwata amabala, tayanunkila, kabili ilapya nga nshi. Ni ciputulwa ca mafuta ayengi, amafuta, na makemiko ayapanga umubili uwa mweo. Ici cikwata protoni (umutuntulu) na elekitironi iyacishinguluka.
Ukupanga ifipya: (v. ukupanga ifipya; adj. ukupanga ifipya) Ukulungika nelyo ukuwamya icishinka, inshila, nelyo icintu cimo icabako pa kuti cibe icipya, ica mano, icalinga, nelyo icacindama.
Lye: Ishina lyakulisha ilya menshi ya menshi (NaOH). Ilingi line lye balasankanya amafuta ya fya kulya nelyo amafuta ya nama ne fimbi pa kupanga sopo wa bar.
Kafwailikisha wa fintu: Kafwailikisha uusambilila ubupalamano bwaba pa kati ka mipangilwe ya atomiki na molekyulu ya fintu ne mibele ya fiko fyonse. Abasambilila pa fintu kuti bapanga ifintu ifipya nelyo ukupitulukamo mu fintu ifyabako kale. Ukupituluka mu mibele ya fipe fyonse, pamo nga ukufina, amaka, na uko fisunguluka, kuti fyaafwa ba injiniya na bambi abafwailisha ukusala ifipe ifisuma ifya kubomfya ifipya.
Molecule: Ibumba lya ma atomu ayabula amaka ayaimikilila umutengo uunono uwa kemikali. Amamolekyu kuti yapangwa ukufuma ku musango umo uwa atomu nelyo imisango yalekanalekana iya atomu. Icakumwenako, umwela wa mwela mu mwela wapangwa na ma atomu yabili aya mwela wa mweo (O2), elyo amenshi yapangilwa na atomu yabili aya mwela wa mwela (H2O).
Icaonaula: Icintu icaonaula icintu cimo, pamo nga umwela, amenshi, abantu, nelyo ifya kulya. Ifintu fimo ifionaula impanga ni kemiko, pamo nga imiti ya kwipaya utushishi. Ifintu fimbi ifionaula kuti fyaba imishilwa, ukubikapo no kukaba ukucilapo nelyo ulubuuto. Nangufye amasaka na fimbi ifimenwa ifisansalikwa kuti fyamonwa nge musango wa kuonaula ifintu.
Amaka: Ishiwi lya cilangililo ilyalosha ku cintu ica maka nga nshi nelyo ica maka (pamo nga umuti, ubusungu, umuti, nelyo asidi).
Ukubwekeshapo: Ishiwi lya cilangililo ilyalosha ku cipe icingabweseshiwamo umuyayaya (nga amenshi, ifimenwa ifya katapa-katapa, ulubuuto lwa kasuba, no mupashi). Ici cipusana ne fikwatwa ifishingabwekeshiwamo, ifikwete ifyakubomfya ifinono kabili ifingapwa. Ifintu ifishabwekeshiwapo fisanshamo amafuta (na fimbi ifya mafuta) nangu ifintu ifinono ne fyakupangapanga.